Chương 2

2.

Lớp học buổi tối nằm trong một ngôi từ đường cũ cạnh ủy ban huyện, mái nhà dột gió, bảng đen thì được quét bằng muội than nồi.

Người dạy là một nữ giáo viên từ tỉnh xuống, họ Tề, khoảng ba mươi lăm, ba mươi sáu tuổi, dáng người cao gầy, đeo cặp kính gọng tròn. Nghe bảo cô ấy từng là giảng viên Đại học Sư phạm tỉnh, mấy năm trước đã chủ động xin về cơ sở.

Buổi học đầu tiên, cô Tề không dạy chữ.

Cô đứng trên bục giảng, quét mắt nhìn hơn hai mươi người đàn bà ngồi bên dưới - có người là công nhân nhà máy, có người từ nông thôn lên, có người bế con, có người đang bụng mang dạ chửa.

"Tại sao các cô lại tới đây?" cô hỏi.

Dưới lớp xôn xao bàn tán.

"Học chữ để đọc hiểu thông báo ạ."

"Học tính toán để ra cửa hàng bách hóa không bị người ta lừa."

"Chồng tôi bảo tôi tới, bảo đến cái tên mình cũng không biết viết, mất mặt lắm."

Cô Tề nghe xong, không cười cũng chẳng bình luận gì.

Cô quay lại viết bốn chữ lớn lên bảng.

"TỰ - LỰC - CÁNH - SINH."

"Bốn chữ này là bài học đầu tiên các cô phải nắm vững hôm nay." Giọng cô không lớn, nhưng cả lớp đều im lặng, "Không phải vì chồng các cô, không phải vì con các cô, mà là vì chính bản thân các cô."

"Một người phụ nữ, khi biết chữ, biết tính toán, mới có đôi mắt và bộ não của riêng mình. Sau này người khác có lừa gạt hay ức h.i.ế.p các cô, ít nhất các cô cũng nhìn ra được sự thật."

Tôi ngồi hàng cuối cùng, tay siết chặt mẩu bút chì mượn được từ cán sự Phương, nắn nót chép bốn chữ đó vào vở từng nét một.

Viết đến lần thứ ba, tay tôi vẫn run.

Không phải vì lạnh.

Mà vì một thứ gì đó trong lòng tôi, thứ đã đè nặng suốt bốn năm qua, bỗng chốc được giải tỏa.

---

Lớp học buổi tối mỗi tuần ba buổi. Ban ngày tôi cũng chẳng rảnh rỗi, cán sự Phương giới thiệu cho tôi một công việc thời vụ - phụ bếp ở căng tin bệnh viện huyện.

Bao một bữa trưa, mỗi tháng được sáu đồng.

Tôi chẳng dám tiêu tiền, vẫn ở trong căn phòng chứa đồ của Hội Phụ nữ. Tôi chia sáu đồng làm ba phần - hai đồng gửi về cho mẹ chồng mua thuốc (dù tôi đi rồi, cũng không thể để bà thật sự không có thuốc uống), hai đồng để dành, hai đồng mua vở và bút chì.

Bác Trần ở căng tin là một ông lão hơn năm mươi tuổi, tay nghề giỏi, có thể biến những thứ bình thường nhất như củ cải, rau cải trong suất ăn định mức thành ba bốn món khác nhau.

Thấy tôi làm việc nhanh nhẹn, lại ít nói, dần dần bác ấy cũng sẵn lòng chỉ cho tôi vài chiêu.

"Thái sợi phải thuận theo thớ, thái ngược thớ thì ăn không ngon đâu."

"Món canh này cháu cho một nhúm hạt tiêu vào xem sao, nhớ là phải cho muối sau cùng, cho sớm quá rau bị thâm đấy."

Tôi vừa nghe vừa ghi chép. Cuốn sổ ghi công điểm lúc trước, nửa sau đã biến thành sổ tay nấu ăn rồi.

Một tháng sau, bác Trần bị ốm, tôi thay bác ấy trực ba ngày. Việc bếp núc của mấy chục con người, tôi một mình gánh vác hết, chẳng hề xảy ra sai sót nào.

Trưởng phòng hậu cần bệnh viện huyện sau khi ăn món rau muối hầm miến tôi nấu, đã đích thân ghé căng tin xem mặt tôi.

"Tay nghề nấu nướng của cô khá đấy, có muốn ở lại làm chính thức không? Trở thành nhân viên biên chế, mỗi tháng mười hai đồng, bao hai bữa cơm."

Mười hai đồng.

Tôi ở nhà họ Triệu làm ruộng suốt bốn năm, tính ra công điểm cả năm trời cộng lại cũng chỉ được bảy tám chục đồng. Chẳng đủ nuôi miệng năm con người.

Mười hai đồng một tháng, một năm là một trăm bốn mươi bốn đồng.

Lòng bàn tay tôi nắm chặt lấy mép tạp dề, mồ hôi vã ra như tắm.

"Tôi ở lại."

---

Phía quân đội hồi âm vào ngày thứ bốn mươi tôi đặt chân đến huyện lỵ.

Cán sự Phương bóc thư, đọc cho tôi nghe.

Câu trả lời từ phòng chính trị mang đậm giọng điệu quan liêu: Đồng chí Triệu Trường Phong bày tỏ rằng tình cảm vợ chồng vẫn còn nền tảng, hy vọng tổ chức ra mặt hòa giải, tạm thời chưa đồng ý ly hôn.

Kèm theo đó là một lá thư tay do chính tay Triệu Trường Phong viết.

Cán sự Phương do dự một chút rồi vẫn đưa thư cho tôi.

Giờ tôi đã có thể nhận mặt hầu hết chữ viết trong thư rồi.

Anh ta viết:

"Quế Trân, cô làm loạn đủ chưa? Cô chạy đến Hội Phụ nữ tố cáo, bảo tôi làm sao còn mặt mũi nào nhìn người trong đơn vị? Tôi biết cô chịu ủy khuất, nhưng chuyện của Lệ Hoa, cô hãy nghe tôi giải thích. Cô ấy là đồng chí trong đoàn văn công, chúng tôi chỉ là tình bạn cách mạng trong sáng. Cô đừng nghe lũ người trong thôn ba hoa chích chòe. Cô về đi, lo mà cày cấy ruộng vườn cho tốt. Đợi tôi bận xong đợt này, tôi xin nghỉ về thăm cô và mẹ."

Cuối thư, anh ta viết: "Cô là vợ quân nhân, phải có giác ngộ."

Tôi lật mặt sau tờ giấy ra xem. Mặt sau trắng tinh, chẳng có lấy một dòng.

Bốn năm rồi.

Lá thư nào anh ta gửi về cũng đều cái giọng điệu ấy.

Cứ như thể tôi là binh lính dưới quyền, còn anh ta đang ra lệnh vậy.

Anh ta chưa từng hỏi tôi lấy một câu: Cô có mệt không? Cô có muốn đi học không? Cô ở một mình có sợ không?

"Cán sự Phương," tôi gấp thư lại, trả cho cô ấy, "phiền chị giúp tôi viết hồi đáp."

"Cô cứ nói đi."

"Cứ viết thế này: Đồng chí Triệu Trường Phong, tôi không về nữa. Tình cảm không hề có nền tảng, không cần hòa giải. Yêu cầu anh ký tên trong vòng ba mươi ngày kể từ khi nhận được thư này. Nếu không, tôi sẽ khiếu nại lên phòng chính trị cấp trên."

Cán sự Phương cầm bút, nhìn tôi mấy giây liền.

Rồi cô ấy mỉm cười.

"Được, tôi viết cho cô. Không sửa một chữ nào cả."

---

3.

Triệu Trường Phong đã không ký tên trong vòng ba mươi ngày.

Nhưng anh ta đã làm một việc khác.

Anh ta bảo mẹ mình lên.

Mẹ chồng tôi là do chú em chồng Triệu Trường Quân dùng xe ba gác đẩy một mạch từ quê lên huyện. Bà cụ tuy chân cẳng không tốt, nhưng cái miệng thì sắc sảo vô cùng. Bà ngồi lỳ trước cửa Hội Phụ nữ suốt cả ngày, gặp ai cũng khóc lóc, thấy ai cũng chửi bới.

"Con trai tôi là công thần bảo vệ đất nước! Vợ nó không giữ đạo làm vợ, chạy ra ngoài làm mất mặt thiên hạ!"

"Hai năm tôi liệt giường là ai chăm sóc? Là nó! Nó đi rồi thì tôi sống sao đây? Quân mất lương tâm!"

Người vây xem ngày một đông.

Có kẻ thương hại mẹ chồng tôi, cũng có người xì xào bàn tán bảo bà ta thật ngang ngược vô lý.

Cán sự Phương đứng sau cửa sổ tầng hai nhìn một lúc, quay đầu bảo tôi: "Nếu cô không muốn ra đối mặt, tôi sẽ cho người khuyên bà ấy đi."

"Không cần đâu." Tôi đứng dậy, "Để tôi tự giải quyết."

Vừa ra khỏi nhà ăn, tôi đã chạm mặt ngay cảnh này.

Mẹ chồng thấy tôi, nước mắt lập tức tuôn trào, bà ta lăn lộn bò về phía tôi: "Quế Trân ơi! Con về đi! Mẹ cầu xin con! Con đi rồi trong nhà không ai lo liệu nữa!"